Crnogorska je na Kongresu dana 28.01.2017. donijela sljedeći

Programski dokument o ekonomiji

  1. Postojeća ekonomska situacija, ekonomski sistem i ekonomska politika

Crna Gora je u svojevrsnoj ekonomskoj krizi. Kriza se ogleda u sljedećem:

  • crnogorska ekonomija u posljednje dvije godine bilježi relativno velike gubitke. Na prihod od 6,8 milijardi eura u 2015. godini ostvaren je gubitak od oko 131 milion eura (1, 92%), dok je u 2014. godini na prihod od 6,3 milijardi eura ostvaren gubitak od 79 miliona eura (1,25%);
  • privredna struktura je izrazito jednostrana, jer jedna oblast (trgovina na veliko i malo i popravka mototnih vozila) učestvuje sa čak 46% u strukturi poslovnih prihoda ukupne privrede. Poslije nje dolazi građevinarstvo, ali sa 5 puta malim učešćem i prerađivačka industrija sa oko 8% učešća. Turizam učestvuje sa svega 4,3 %, a poljoprivreda sa tek 1,9%;
  • prosječne plate su veoma niske (47% slovenačkog prosijeka i 65% hrvatskog prosijeka) i iznose u 2015. godini oko 480 eura neto, pri čemu je pri začelju “prioritetna” djelatnost turizam sa svega 405 prosječne mjesečne neto plate;
  • spoljno – ekonomska neravnoteža je hroničnog karaktera (deficit trgovinskog bilansa od 1,4 milijarde eura, stopa pokrića deficit 62%, negativan saldo tekućeg računa u BDP oko 15%);
  • BDP po stanovniku iznosi 2015. godine oko 5,8 hiljada eura, što čini oko 42% EU prosijeka, a stopa nezaposlenosti oko 23%, dok ukupan dug učestvuje u BDP sa preko 60%, sa tendencijom ubrzanog rasta;

Za prevazilaženje višedecenijske krize potrebna je temeljna reforma društveno - ekonomskog sistema i ekonomske politike. Program ekonomskih reformi Crnogorske se sastoji iz sljedećeg:

  1. Društveni i ekonomski sistem

Crnogorska će se zalagati za dalji razvoj društvenog i ekonomskog sistema, čiji je razvoj otpočeo u procesu pripreme za evroatlanske integracije Crne Gore. Na normativnom planu je dosta toga urađeno, ali izostaje adekvatna realizacija. Crnogorska će se energično zalagati da se konačno pređe sa riječi na djela.

Insistiraćemo na dosljednoj sekularizaciji društva i razvoju kompetentnih institucija u svim granama vlasti: zakonodavnoj, izvršnoj i sudskoj, koje moraju biti međusobno nezavisne. Potrebna je depolitizacija tih institucija u periodima nakon izbora. Neprihvatljivo je da se organi vlasti uključuju u izborne aktivnosti svojih partija dok su u mandatu. Partijski politički aktivizam u vrijeme trajanja mandata u vlasti treba zakonom zabraniti i sankcionisati. Izabrani funkcioneri moraju obavljati javne poslove i dužnosti za sve građane Crne Gore u njihovom opštem interesu, a ne za njihove političke i partijske pristalice i organe njihovih partije. Mora se potpuno segregirati državna i partijska aktivnost.

U osnovi ekonomskog sistema je privatna svojina i slobodno, ali regulisano tržište roba, usluga, kapitala, radne snage, znanja i informacija. Regulacija se vrši legitimnim mjerama ekonomske (fiskalne, monetarne, kreditne...) politike, urbanističke politike, odnosno politike kojom se osigurava održivi razvoj u najširoj dimenziji (ekonomija, ekologija, društvo). Neregulisano tržište, kako istorija pokazuje, nužno rađa ciklične ekonomske i društvene krize, kakve se i sada pronalaze na unutrašnjem i globalnom planu.

Prema tome, čini se odlučan otklon od neoliberalnog ekonomskog sistema ka sistemu tržišno – socijalne ekonomije i ordo-liberalizma, što je dominantan trend u najrazvijenijim ekonomijama zemalja Evropske Unije.

  1. Ekonomska politika

Zadatak ekonomske politike jeste da podrži realizaciju strateških razvojnih opredjeljenja iz pojedinih razvojnih dokumenata (nacionalna strategija razvoja, energetska strategija, saobraćajna strategija, strategija razvoja turizma, strategija regionalnog razvoja, poljoprivredna strategija...) Crne Gore. Osnovni strateški prioriteti Crne Gore u privrednom razvoju su: razvoj održivog turizma (klasičnog i alternativnog), razvoj poljoprivrede i prerade (posebno ruralne poljoprivredne proizvodnje i prerade), razvoj industrije komplementarne sa turizmom i poljoprivredom na bazi čistih tehnologija (posebno male industrije u family business-u), razvoj energetike i energetske efikasnosti, razvoj saobraćaja (naročito u skladu sa potrebama razvoja turizma), razvoj pretećih uslužnih djelatnosti.

Turistička politika

Osnov turističke politike je dosljedna primjena Master plana razvoja turizma Crne Gore iz 2008. godine, koji je rađen od strane njemačkih eksperata uz konsultantsku saradnju sa našim ekspertima. Plan je jako dobar, ali je izostala podrška ekonomske i urbanističke politike. Izgradnja stanova za tržište se otela svakoj kontroli, tako da je ta izgradnja koja se, nažalost, podržava i novim urbanističkim planovima, najveća prijetnja razvoju turizma Crne Gore i pravilnoj upotrebi naših prirodnih i društvenih resursa. Crnogorska će širokim arsenalom mjera ekonomske i urbanističke politike snažno podržati realizaciju Master plana i suzbiti nastavak kampanje stambene izgradnje na turističkim lokacijama. Turistička politika će kao osnovni prioritet turističkog razvoja forsirati razvoj kvalitetnih malih hotela (family business) na cijelom području Crne Gore, koji treba da budu osnova smještajne industrije Crne Gore, dajući najveći ekonomski i društveni impakt turističkom sektoru, kao što je to slučaj u razvijenim turističkim zemljama, posebno zamljama Mediterana. Taj razvoj će biti snažno podržan mjerama fiskalne i kreditne politike. Ovo, naravno, ne znači da će biti pravljene smetnje prodoru internacionalnog biznisa i velikih hotela u Crnoj Gori, ali će se forsirati dokazani turistički i hotelski operateri, koji će svoj kapital usmjeravati u hotele, a ne u stanove i kvazi hotele, kao što je to sada slučaj.

Zemljišna politika će biti u funkciji održivog turističkog razvoja. To znači da će se, prostornim i drugim planovima, limitirati i destimulisati prodaja građevinskog zemljišta, a stimulisati partnerstva i dugoročan zakup zemljišta, ali za namjene shodno Master planu. Zemljište, u dominantnom dijelu, mora ostati u vlasništvu crnogorskih građana, preduzetnika i države radi ekonomske, socijalne i ekološke održivosti. Za takvu zemljišnu politiku se može obezbijediti i podrška Evropske Unije, kao što je data i nekim drugim članicama EU, po sistemu izuzeća na osnovu visoke važnosti zemljišta za nacionalne interese tih zemalja.

Poseban problem je nepoštovanje obaveza iz međunarodnih dokumenata u pogledu zaštite obalnog područja. Ne poštuje se preporučena zona zabrane gradnje (Barselonska konvencija koju je Crna Gora potpisala) u plažnom pojasu (100m od najdužeg zimskog talasa), već se, naročito u posljednje vrijeme, ucrtavaju objekti, naročito stambeni, uz samo žalo. Crnogorska će posebno insistirati na poštovanju ovog međunarodnog parametra zaštite obalnog područja.

Poljoprivredna politika

Zahvaljujući velikoj površini pod pašnjacima, kao i značajnom fondu obradivih površina, posebno Skadarski basen i Zetsko-Bjelopavlićka ravnica, Ulcinjsko polje, Grbaljsko i Sutorinsko polje, Nikšićko polje, Polimlje i sl., poljoprivreda, naročito ruralna, predstavlja razvojnu šansu Crne Gore. Proizvodnja autohtone hrane i pića je komplementarna sa turizmom, tako da, tek u sinergiji, mogu dati maksimalne ekonomske i društvene efekte. Ovaj sektor treba da postane i izvozno aktivan, naročito u kontekstu „tihog“ izvoza kroz turizam. Naša vizija poljoprivrednog razvoja podrazumijeva nicanje snažnog poljoprivrednog kombinata umjesto današnjeg KAP-a, koji bi, na bazi crnogorskih poljoprivrednih proizvoda, proizvodio kvalitetne džemove, kompote, paradajz pasato, kečap i slično, što bi nalazilo kupce u turističkim kompanijama, građanstvu, susjednim i daljim inostranim tržištima. Na sjeveru Crne Gore bi se, na bazi razvijanja stočarstva (farme koza, ovaca, goveda, svinja i slično) razvijala prerada domaćih proizvoda u prvoklasne sireve, mlijeka i jogurte, te suhomesnate proizvode i proizvode na bazi kontinentalnog voća i samoniklog voća i povrća. Ovaj proces bi bio snažno podstaknut mjerama poljoprivredne i ekonomske politike, kao i pomoći iz fondova Evropske Unije. Mala privatna gazdinstva bi se, na tržišnim osnovama, povezivala i integrisala u interesne zajednice i asocijacije, radi osiguranja boljeg tržišnog položaja i postizanja ekonomske održivosti. Poljoprivredna politika će takve procese permanentno podržavati i podsticati.

Industrijska politika

Umjesto skupog servisiranja socrealističkih giganata kao što su Željezara i Kombinat aluminijuma, Crnogorska će se zalagati za razvoj male industrije na bazi privatnog individualnog i familijarnog preduzetništva, sa orijentacijom na proizvodnju potrebnu turizmu i poljoprivredi, kao i domaćinstvima. Podizanje male industrije, kao i u slučaju poljoprivrede, biće podržano mjerama ekonomske i druge politike. Ove radno intenzivne djelatnosti će generisati veliko povećanje zaposlenosti i primjenu novih specifičnih tehničkih i menadžerskih znanja i vještina. Ova vrsta čiste industrije se može razvijati duž cijele Crne Gore.

Energetska politika 

Akcenat u energetskoj politici će biti na racionalizaciji njene potrošnje i aktiviranju obnovljivih izvora energije. Ona se neće podrediti interesima velikih socrealističkih energetskih potrošača koji plijene više od polovine crnogorske hidroenergije, već će se okrenuti niskoenergetskim potrošačima i izvozu energetskih viškova. Energetika spada u red prirodnih monopola od opšteg interesa, zbog čega država treba da u noj zadrži sve relevantne upravljačke poluge, računajući i na većinsko državno vlasništvo.

Saobraćajna politika

Ovo je djelatnost od opšteg državnog i društvenog interesa. Za Crnu Goru je važno da bude dobro povezana sa svijetom za šta je, u drumskom saobraćaju, prioritet jadransko - jonski međunarodni koridor, a u avio saobraćaju otvaranje mogućnosti za turističke čarter avio prevoznike i niskotarifne avione, u kom smislu treba ostvarivati saradnju sa susjednim državama na bazi obostranih interesa. Za saobraćajno povezivanje unutar Crne Gore u drumskom saobraćaju prioritet su brze auto ceste sa tri ili četiri trake. One bi se relativno ekonomično nadgradile na postojeća tri koridora sjever-jug  (Risan-Pljevlja; Primorje - Bijela - ka Prijepolju, Novi koridor preko Mateševa; novi koridor Podgorica - Plav, preko Albanije), čime bi se jako ubrzao i pravilno distribuirao auto saobraćaj unutar Crne Gore. Izgradnja velikih auto puteva poput Bar-Boljari ne treba da bude prioritet, prvenstveno iz ekonomskih razloga. Željeznički saobraćaj treba da doživi modernizaciju u postojećim gabaritima, kao i renoviranje i obnavljanje željezničkih puteva prema Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj. Vodeni saobraćaj je, takođe, prioritet u kom cilju se, kao strateški saobraćajni interes Crne Gore predviđa obnova crnogorske pomorske plovidbe, te obezbjeđenje, zajedno sa Albanijom, uslova za plovidbu rijekom Bojanom, te uvođenje ekološkog vodenog saobraćaja Skadarskim jezerom.

Korekcija politike privatizacije

U dosadašnjem procesu privatizacije, zasnovanom na brojnim tenderskim prodajama društvenih kompanija i njihove imovine, počinjene su strateške greške. Privatizacija je vršena u nevrijeme, odnosno u vrijeme sankcija, kada je primaran bio prihod od privatizacije, a međunarodno tržište nezainteresovano za plasman kapitala u državi pod sankcijama. Turistička privreda je privatizovana putem fragmentiranja, odnosno prodaje pojedinih objekata kupcima većinom bez iskustva u turističkom menadžmentu. Vaučerska privatizacija je izvršena posredstvom privatizacionih fondova koji su „kupljene“ firme, uglavnom, poveli u stečaj, pa rasprodali imovinu i otpustili radnike. U tom postupku su uništene mnoge firme koje su imale dobru perspektivu, kao što su kompanije iz oblasti poljoprivredne proizvodnje i prerade, industrije soli, proizvodnje namještaja i slično, zajedno sa nekim industrijskim kombinatima koji se vještački održavaju u životu. Mnogi investitori su dobili objekte na bazi nerealnih investicionih obećanja, ali nije došlo do raskida ugovora. Ekonomski rezultati privatizacije su, uglavnom negativni. Doveli su do lošijeg upravljanja i lošijih poslovnih rezultata. U procesu privatizacije prodate su i kompanije od nacionalnog infrastrukturnog značaja, odnosno nacionalni monopoli, kao što je PTT sistem i  naftna industrija. Prirodni interes države je da u tim kompanijama ima većinsko vlasništvo i kontrolu, jer se radi o monopolskim organizacijama. Crnogorska će naručiti ekspertsku evaluaciju procesa privatizacije i, shodno ekspertskim predlozima, izvršiti sanaciju i korekciju pojedinih privatizacija i kreirati novu strategiju privatizacije za neprivatizovane kompanije.

Crnogorska smatra da je za Crnu Goru dobar uzor Austrijski model upravljanja javnim preduzećima, nasuprot dosadašnjem i sve većem posezanju za privatizacijom industrijskih i prirodnih monopola, pa, čak, i nacionalnih parkova. Organizacioni model upravljanja javnim preduzećima je krovni holding sa pretežnom državnom vlasničkom strukturom i stručnim menadžmentom institucionalno zaštićenim od uplitanja političkih partija.

  1. Reforma obrazovanja u cilju razvoja humanog kapitala

Crnogorska će nastaviti sa započetom reformom obrazovanja od predškolskog uzrasta pa do doktorskih studija. Osnov su već započete reforme, koje su na tragu harmonizacije sa evropskim obrazovnim sistemima. Problem je što nastavni kadar i autori reformskih procesa nisu dovoljno pripremljeni za taj izazovni proces. Nastavni programi su i dalje pretrpani i ekstenzivni, a udžbenici su u priličnoj mjeri konfuzni i nejasni, što samo dokazuje nedovoljnu kompetentnost njihovih autora. Crnogorska će se zalagati za prethodnu edukaciju i pripremu nastavnika po evropskim uzorima i od strane evropskih eksperata, kako bi bili u stanju stvaralački ugraditi evropske programe u naše školstvo, poštujući pri tome i naše specifičnosti. Programe finansiranja školstva na svim nivoima treba usaglasiti sa programima zemalja EU, koji nam se nude kao tehnička pomoć. Jedan takav program je ekspertski predstavljen i ponuđen Crnoj Gori za oblast visokog školstva, ali je sve stalo na toj prezentaciji. Nije bilo ni pokušaja dogovora o primjeni jednog naprednog i provjerenog sistema finansiranja visokog školstva. Razlog je pomanjkanje političke volje za implementaciju evropskih iskustava i nedovoljne spremnosti nadležnih za suštinske reforme. Crnogorska, za razliku od sadašnjih nosilaca vlasti, nema ta ograničenja i probleme već bi, uz inostranu ekspertsku pomoć, povela crnogorsko društvo u suštinske reforme, kako obrazovnog, tako i ukupnog sistema u Crnoj Gori.

prof. dr Rade Ratković

Cetinje, 28.01.2017. godine